Câu chuyện bắt đầu từ một lời thách thức có phần đùa cợt của Mikel Arteta. Trước trận gặp Lille, HLV Arsenal nói Bukayo Saka phải ghi “hai hoặc ba bàn mỗi trận”. Đó hiển nhiên là chỉ tiêu không thực tế với bất kỳ cầu thủ chạy cánh nào, nhưng Saka đã trả lời theo cách rất gần với điều Arteta muốn thấy: vào sân, chạm bóng một lần để kiến tạo, rồi sáu phút sau tự mình ghi bàn.

Bàn thắng ấy là pha lập công thứ tư của Saka cho Arsenal mùa này. Nếu tính cả thành tích với ĐT Anh, anh đã có sáu bàn. Con số có thể còn cao hơn nếu Saka không bỏ lỡ những pha đối mặt trước Napoli và Leeds. Arteta không phàn nàn. Ông nhìn thấy điều quan trọng hơn: Saka đang có mặt ở những vị trí mà trước đây anh ít xuất hiện, và số lần anh đứng trước cơ hội ghi bàn ngày càng dày hơn.

Đó là sự dịch chuyển mang màu sắc Cristiano Ronaldo.

Ronaldo khi còn trẻ là một cầu thủ chạy cánh phải phô diễn kỹ thuật, thích rê dắt, thích đối đầu trực diện với hậu vệ. Nhưng qua từng năm, nhất là từ giai đoạn cuối ở Manchester United rồi Real Madrid, anh thu hẹp dần phạm vi hoạt động, giảm những động tác không cần thiết và dành năng lượng cho khu vực quyết định nhất: vòng cấm. Ronaldo không từ bỏ tố chất của một cầu thủ cánh, nhưng anh biến nó thành công cụ để trở thành một tay săn bàn.

Saka chưa ở đẳng cấp ấy và cũng không cần phải trở thành bản sao của Ronaldo. Tuy nhiên, Arteta đang dẫn anh đi theo cùng một hướng phát triển. Arsenal không còn chỉ cần Saka kéo giãn hàng thủ, tạt bóng hay tạo khoảng trống cho người khác. Họ cần anh đi vào khoảng trống giữa trung vệ và hậu vệ biên, chạy cắt vào cột xa, xuất hiện ở điểm rơi của những quả căng ngang và kết thúc bằng một chạm.

Ba bàn của Saka mùa này được ghi từ trong hoặc ngay sát khu vực 5m50. Đó không phải chi tiết ngẫu nhiên. Ở Premier League, xG bóng sống mỗi 90 phút của anh đã lên tới 0,50, gần gấp đôi so với bất kỳ mùa giải nào trước đó tại Arsenal. Chỉ Thierno Barry và Erling Haaland tạo ra nhiều cơ hội có chất lượng cao hơn Saka. Một cầu thủ chạy cánh đang đứng cạnh các trung phong trong bảng xếp hạng ấy là dấu hiệu rõ nhất về sự thay đổi.

Arsenal tạo điều kiện tối đa cho sự thay đổi ấy bằng cách đưa những người quen thuộc trở lại cạnh Saka. Martin Odegaard tái lập sự kết nối ở hành lang phải, còn Kai Havertz thường xuyên hoán đổi vị trí để mở ra lối đi vào trung lộ. Saka không còn bị đóng đinh ngoài đường biên, nơi đối thủ có thể dồn hai người vây hãm. Anh được phép vào trong nhiều hơn, đứng giữa hai cột dọc nhiều hơn và khiến hàng thủ đối phương bối rối mỗi khi muốn theo kèm.

Sự thay đổi ấy tất nhiên có sự đánh đổi. Saka đang tạo cơ hội ít hơn so với các mùa trước, bởi anh không còn là người luôn phải bắt đầu pha bóng cuối cùng. Nhưng Arsenal không quá bận tâm; họ không cần anh phải làm tất cả. Họ cần Saka bớt một vài đường chuyền để đổi lấy thêm vài bàn thắng, bởi đó là thứ phân định một trận hòa và một chiến thắng, thậm chí cả một cuộc đua đường dài.

Những nghi ngờ về phong độ của Saka phần nào xuất phát từ tiêu chuẩn quá cao mà anh tự đặt ra. Sau các vấn đề thể lực ở hai mùa gần nhất, có những trận anh chưa thực sự bùng nổ, như trước Leeds. Nhưng dữ liệu Gradient Sports lại cho một góc nhìn khác: Saka đang là cầu thủ hiệu quả nhất Premier League mùa này, với điểm 88,5/100, cao hơn Joao Pedro, Elliot Anderson, Lewis Hall hay Rayan Cherki.

Điểm mạnh của Saka chưa bao giờ nằm ở vẻ hoa mỹ. Anh không cần chạm bóng năm, sáu lần để tạo ra một khoảnh khắc. Trận Lille là ví dụ rõ nhất: một chạm để kiến tạo. Để tiện so sánh, Noni Madueke cần tới 14 quả tạt không thành công rồi mới có đường chuyền dẫn tới bàn mở tỷ số. Saka chọn cách đơn giản hơn, nhưng thường là cách đúng hơn.

Anh cũng không hi sinh mọi đóng góp khác chỉ vì chăm chăm vào mục tiêu ghi bàn. Saka vẫn nằm trong nhóm tiền vệ cánh nổi bật ở các chỉ số chuyền bóng, rê dắt, tranh chấp, tạt bóng, chống pressing và phòng ngự một đối một. Hậu vệ phải của Arsenal vẫn có một người đồng đội sẵn sàng lùi về hỗ trợ. Khác biệt là khi Arsenal đưa bóng tới một phần ba cuối sân, Saka giờ nghĩ đến khung thành sớm hơn.

Arteta từng mất nhiều thời gian để tìm ra vị trí phù hợp cho Saka, từ hậu vệ trái đến tiền vệ cánh trái rồi cánh phải. Có vẻ ông đang bước vào giai đoạn hoàn thiện phiên bản nguy hiểm nhất của cậu học trò. Saka vẫn là một cầu thủ chạy cánh phải, nhưng ngày càng ít giống một cầu thủ chạy cánh theo nghĩa cũ.

Nếu sự tiến hóa này tiếp tục, Arsenal sẽ không chỉ có một ngôi sao biết tạo ra cơ hội. Họ sẽ có một Saka biết xuất hiện đúng lúc để kết liễu đối thủ, giống cách Ronaldo biến hình từ một cầu thủ chạy biên màu mè thành sát thủ vòng cấm đáng sợ nhất trong lịch sử.